चमाला तू चंगतेसा चमी चकए चज्जाम!!

परवा एक मजाच झाली. लेकीच्या शाळेत प्रोजेक्ट डिस्प्ले होता आणि "आईबाबा इन्व्हायटेड" होते. सक्काळी सक्काळी आम्ही आणि इतर लुकलुकत्या डोळ्यांचे पालक वर्गात पोहोचलो. पाच वर्षांच्या पोरांना प्रोजेक्टचा विषय दिला होता, "सोलर सिटिम". अर्थात सगळे ग्रह पालथे घालताना आम्हालाही त्यांच्या बरोबरीनं "गुगलायला" लागलं होतं. प्रकरण चांगलं महिनाभर गाजत होतं. रोज शाळेतून आल्या आल्या नवीन काही ऐकायला मिळत होतं. त्यामुळे प्रोजेक्ट डिस्ल्पेच्या दिवशी नक्की काय असणार? याची उत्सुकता सगळ्यांनाच होती. तर वर्गात गेल्यानंतर आधी मुलांची गाणी बिणी झाली मग एक "क्वीझ" चालू झालं. मुलं विरूध्द त्यांचे आईबाबा असे गट होते. आता जनरली कसं चित्र असतं की आपलं पोट्टं नीट उत्तरं देईल की नाही याचं टेन्शन आपल्याला असतं तर अगदी सेम तेच टेन्शन मी चक्क माझ्या समोर बसलेल्या सत्तर चिमुकल्या डोळ्यात बघत होते. एका प्रश्नाचं उत्तर फ़क्त माझ्या (अगं बाई गं हुश्शार गं माझं बबडं ते! :)) नवरयाला आलं. त्यावेळे मुलांच्या गटातल्या माझ्या लेकीनं हाताला झटका देऊन "येस्स" केलं. युनिफ़ॊर्मची नसलेली कॊलर जाम टाईट झालेली स्पष्ट दिसलीच. बाबापण काय मस्त ताठलाच लगेच. त्यानंतर मुलांचे प्रोजेक्ट दाखवणं चालू झालं (बरेचजणांच्या पालकांनिच प्रोफ़ेशनली बनवले होते मात्र माझ्यासारख्या काही वेड्यांनी चक्क मुलांकडून बनवून घेतले होते. असो.) तर पहिलाच प्रोजेक्ट माझ्या लेकीचा होता आणि "बेस्ट प्रोजेक्ट" म्हणून कौतुकाचा वर्षावही होता. टिचरचं वाक्य होतं,"द बेस्ट प्रोजेक्ट ड्न बाय सानियाज मदर"! सगळ्यांनी टाळ्या वाजवल्या , मी उठून उभी राहिले, धन्यवाद म्हटलं आणि आवर्जून सांगितलं की मी फ़क्त मदत केली बाकी सगळं सानुनं केलंय. त्यामुळे खरं श्रेय तिचंच आहे (बिचारी सहा तास खपून बोटं दुखेपर्यंत लिहित होती) यावर तर टाळ्यांचा आवाज आणखिनच वाढला. पाचव्या रांगेतल्या दुसरया स्टुलवर बसलेले दोन हात जरा जास्तच जोरात टाळ्या वाजवत होते आणि नजरेत नेहमिचेच भाव स्पष्ट दिसत होते "माय वल्ड्र बेस्ट आई". शाळा सुटल्यानंतर एक माझा आणि एक बाबाचा हात धरून झुलत चाललेल्या लेकीच्या चेहरयावर प्रचंड अभिमानाचे भाव होते. अगदी तसेच जसे तिनं एखादं बक्षिस मिळवल्यावर आमच्या डोळ्यात असतात तसे. गंमत आहे नां?

नसता की्डा

परवा कधितरी म्हणजे आता दिवस नक्की आठवत नाही. तर त्या दिवशी रात्री सर्फ़ करता करता एका वाहिनीवर (नाव मुद्दामच नाही लिहिलं, हो उगाच कशाला कोणाची फ़ुकट जाहिरात करायची नाही का?) अफ़गाणी भाषेतला शिनुमा दिसला आणि त्यात एक अगदी गोड लहान मुलगी दिसली म्हणून थांबले. सिनेमा ऐन बहरात आला असावा. पाठीवर दफ़्तर, डोक्याला रूमाल आणि एक हात बॆंडेजमुळे गळ्यात असणारी ती जी गोड छोटी मुलगी होती तिला शाळा सुटल्यानंतर आई घ्यायला येणार असते पण ब्रराच वेळ झाला तरी ती येत नाही मग ही चिमुरडी कसा बसा रस्ता ओलांडून परत शाळेच्या गेटवर येते. तिथे शिक्षिका कोणाशीतरी "ब्ला ब्ला ब्ला" बोलत असते. चिमुरडी मधून मधून सांगाण्याचा प्रयत्न करत असते की माझी आई मला न्यायला आलेली नाही आता मी काय करू? तुम्ही म्हणाल हे आम्हाला कसं समजलं तर खाली विंग्रजीत पाट्या येत होत्या त्यावरून समजलं. तर ती शिक्षिका समोरच्याच्या बोलण्याला आधीच वैतागलेली असते त्यात या पोरीची कटकट ऐकून जाम पकते. समो्रचा बाबा शिक्षिकेला सांगतो की ती जर त्याच्या कसल्याशा कार्यक्रमाला यायचं कबूल करणार असेल तर तो या मुलिला तिच्या बसमध्ये बसवून द्यायला तयार आहे. अशा रितिनं ती मुलगी बसमध्ये चढते. एका म्हातारीच्या बाजुला हिला बसायला जागा मिळते. पुढच्या स्टॊपवर एक लहान मूल कडेवर असणारी बाई बसमध्ये चढते त्यावेळेस म्हातारी या मुलिला म्हणते "यंग लेडी तू ऊठ आणि तिला बिचारीला बसायला जागा दे" आपल्याच विचारात दंग असणार्या मुलिला हे ऐकायलाच येत नाही. यावर खडूस म्हातारी परत एकदा तिला खडसावून सांगते त्यानंतर आपली चिमखडी उठून उभी रहाते. "काय बाई तरी आजकालची मुलं, अजिबातच ऐकत नाहीत की. आता या पोरटीचंच बघ मी चारचारदा सांगितलं तेंव्हा उठली बया" असं म्हणून म्हातारी शेजारणीसोबत "ब्ला ब्ला ब्ला" बोलायला जी चालू करते ते थांबायचं नावच घेत नाही. इतक्यात चिमखडीला तिची आई रस्त्यावरून जाताना दिसते आणि ती ओरडायला लागते,"बस थांबवा, बस थांबवा" अखेरीस थोडी दूर जाऊन बस थांबते. चिमखडी उतरून मागे धावत सुटते. भर रस्त्यावर आल्यावर तिला आई कुठेच दिसत नाही. भांबावलेली बिचारी परत धावत येऊन त्याच बसमध्ये चढते. परत एकदा तिच्या कानात आणि पर्यायानं आपल्याही बसमधली असंख्य प्रकारची "ब्ला ब्ला ब्ला" घुसायला जाते. कोणीतरी कोणाचातरी हात बघून भविष्य सांगत असतं, कोणी लग्नाळू मुलिला असंख्य सल्ले देत असतं, मध्येच एक भिकारी येऊन गाणं म्हणून जातो. असली सगळी चायनिज भेळ कानात घुसतच जाते. आपण अगदी ईरीटेट झालेले असतो मात्र उत्कंठाही जाम वाढलेली असते. अखेरीस अखेरचा स्टॊप येतो आणि सगळेजण उतरून जातात. बसचा चालक या मुलिला पहातो आणि विचारतो की तुला कुठे जायचंय आणि तू एकटी अशी? तुझ्यासोबत कोणी नाही का? यावर ती सगळी स्टोरी सांगते. तो तिला विचारतो की, तुला तुझा स्टॊप माहित आहे का? त्यावर ती सगळं वर्णन करते मग तो सांगतो की अगं मुली तो स्क्वेअर तर खूप मागे आहे. ती म्हणते काका तुम्हीच मला परत त्याच स्टॊपवर सोडा नां. तो म्हणतो ई नाही गं बाई आता माझी ड्युटी संपली मी चाल्लो घरी. मग तो त्याच्या दुसरया एका चालक मित्राला सांगतो आणि तिला त्याच्यासोबत घेऊन जायला सांगतो. तिला बसमध्ये बसवून तो निघून जातो, इतक्यात क्लिनरसाहेब अवतरतात ते म्हणतात की ए मुली या दारातून पुरूषमाणसं चढतात चल उतर खाली. बिचारी परत उतरते आणि मागच्या दारानं चढण्याचा प्रयत्न करते मात्र तिथे ही भली गर्दी असते. तितक्यात ती बसच सुटते. ही आपली बिचारी इकडे तिकडे पळतच सुटते आणि अखेरीस थकून उभी रहाते. (इथे आपला श्वास अडकतो की, अयाई गं आता हिचं काय होणार?)इतक्यात क्लिनरसाहेबच तिला बोलावायला येतात. (आपण हुश्श एकदाचे) बसमध्ये चढल्यानंतर चालक महाशय विचारतात की, कुठे सापडली ही? क्लिनर म्हणतो भर रस्त्यातच उभी होती. चालक म्हणतो, तू पण लेका भारीच आहेस कशाला उतरवलंस तिला. क्लिनर म्हणतो, आता मला काय माहित ही तुमच्याबरोबर आहे. असं सगळं चाललेलं असताना आपल्या डोक्यात विचार चालू होतात की ही पोरगी आतातरी सुखरूप आईपर्यंत पोहोचेल की नाही? इतक्यात ती मुलगी हाताचं बॆंडेज, डोक्यावरचा रूमाल आणि पाठीवरचं दप्तर कढून फ़ेकून देते आणि चिडून म्हणते,"बस्स झालं. आता यापुढे मला एक मिनिटही काम करायचं नाहीए." बस अर्थातच थांबते आणि ती मुलगी उतरून फ़ुटपाथवर जाऊन बसते. आता कॆमेरा बसच्याआत वळतो तिथे लाईट, कॆमेरे आणि युनिटची माणसं असतात ते सगळे त्या मुलिच्या आईला सांगतात की हा चित्रपटाचा अखेरचा सिन आहे, एव्ह्ढा पार पडू दे. तिला समजावून सांग. आता आई खाली उतरून मुलिला समजवायला लागते आणि ही मात्र जाम हट्टाला पेटलेली असते. आता काय करायचं म्हणून सगळं युनिट डोक्याला हात लावून बसलेलं असतं........एव्हाना हे सगळं शिनुमातल्या शिनुमात चाललेलं आहे याचा उजेड पडलेला असतो आणि शिनुमातल्या शिनुमाचं आणि त्या मायलेकीच पुढे काय झालं? याची उत्सुकता लागलेली असतानाच खडाक्कन लाईटच गेली. असा काहीतरी विचित्र शेंडा ना बुडखा न बघता मधला भागच बघितल्यानं काय झालं असेलचा डोक्यात कीडा वळवळयाल लागला. वैताग नुसता.

एका घराची गोष्ट

परवा काय झालं नां की, दुपारच्या वेळेत आमचा तुफ़ानी सैतान अगदी शांत होता. बराच वेळ झाला काही आवाज नाही म्हटला की ज्याप्रमाणे सगळ्याच आयांच्या मेंदुंचे सॆटेलाईट कार्यरत होतात तसे माझेही झाले आणि चाललंय तरी काय पहावं म्हणून हळूच तिच्या खोलीत डोकावले तर उपडं बसून जीभ बाहेर काढून मन लावून रंगकाम चाललं होतं. इतकं कसलं रंगकाम चाललंय म्हणून मागून जाऊन पाहिलं तर बरोबर त्रिकोणी आकाराच्या डोंगरांच्या रांगेमागून तळपणार्या सूर्यदेवाचं दर्शन झालं. डोंगरांच्या पायथ्याशी कौलारू घर चितारणं चाललं होतं. खूप वरर्षांपूर्वी घराचं चित्र काढायचं म्हटलं की आम्हीही अगदी असंच कौलारू घर चितारत असू. आता कौलारू घरं किमान मुंबईत तरी गायब झाली असताना घराची कल्पना आजही टुमदार कौलारू घराभोवतीच फ़िरतेय हे पाहून गंमतच वाटली. माझी चाहूल लागल्यावर मान वळवून लुकलुकत्या डोळ्यांनी आणि रंगलेल्या चेहर्यानं तिनं विचारलं,"कसं आलंय माझं होम" म्हटलं एकदम "स्वीट" . चित्रातल्या घरावर बेहद्द खुश झालेलं पिल्लू म्हणालं,"आई आपण ना सेम टू सेम असंच एक घर बांधुया." तिला म्हटलं "तुझ्या दादोबांचं घर अगदी असंच होतं".यावर चकीत होऊन ती म्हणाली, "हो? तू रहात होतीस तेंव्हा त्या घरात? कुठे होतं? मला सांग नां त्या घराची गोष्ट". तिनं विचारण्याआधीच मी आमच्या जुन्या घरात जाऊन पोहोचले होते.

.................आमच्या घराची गोष्ट मी पाच वर्षांची असताना सुरू झाली. कराडातल्या सोमवार पेठेतल्या ऐसपैस वाड्यात वावरलेल्या माझ्या आईला दोन खोल्यात रहाणं म्हणजे बांधल्यासारखं वाटायचं. त्यातून भाड्याच्या घरात शंभर बंधनं असायची ती वेगळीच. एक खिळा ठोकला तर आमचे घरमालक म्हणे धावत यायचे. दारासमोर फ़ुललेली बाग होती पण देवासाठी चार फ़ुलं तोडायची परवानगी नव्हती. बाथरूम तुंबतात म्हणून आठवड्यातून एकदाच केस धुण्याची अट तर घराच्या किल्ल्या देतानाच घातली होती हे सगळं कमी म्हणून आणखी एअ विचित्र अट घरमालकीण बाईंनी अगदी कडकपणानं घातली होती वर जर ही अट मान्य असेल तरच घर मिळेल म्हणून तंबिही दिली ती अट अशी होती की,"आमचं घर देव धर्म करणार्यातलं आहे. आम्ही कडक सोवळं ओवळं पाळतो म्हणून तर ब्राह्मणांशिवाय कोणाला वाड्याचा उंबरा चढू देत नाही त्यामुळे तुम्हाला या वास्तूत रहायचं तर सगळं सोवळं पाळायला पाहिजे. अगदी बाहेरचंही बसावं लागेल". असली विचित्र अट मान्य करण्यावाचून आईदादांपुढे पर्याय नव्हता कारण खिसा परवानगी देणारं हे एकच घर होतं. मला जसं समजायला लागलं तसं आईचं एअ वाक्य मला सतत ऐकायला यायचं,"अहो, काहीही करू पण जागा घेऊन किमान एक खोली तरी उभी करू. माझ्या जागेवरून कोणी मला ऊठ म्हणणार नाही अशी हक्काची जागा मला हवीय" आमची आई जाम हिकम्ती तर दादा कमालिचे संयमी. कोणतिही गोष्ट दहा बाजुंनी विचार करून पन्नास जणांसोबत मसलत केल्याशिवाय करत नसत. आई म्हणजे आधी कती मग विचार असा मामला. अखेर एक दिवस गावाबाहेर पाच हजार स्क्वे. फ़ु.ची जागा घ्यायला आईनं दादांना राजी केलं आणि नुसतं राजी केलं नाही तर जवळचं होतं नव्हतं ते सगळं सोनं त्या जागेपायी विकलं. गळ्यात काळी पोत आणि हातात काचेच्या बांगड्या अशी आई आनंदानं इतई फ़ुलली होती की तिचं दागिन्यांविना ओकंबोकं रूपही तितकच देखणं दिसत होतं. स्वत:चं हक्काचं घर होणार या गोष्टीचा तिला इतका आनंद झाला होता की त्यामुळे तिला पुढच्या अडचणी जाणवतच नव्हत्या. जवळचं होतं नव्हतं ते विकल्यानंतर पाया आढून झाल्यावर घराचं काम अर्थातच ठप्प झालं. मग जसे पैसे जमतील तसं घर उभं रहायला लागलं. जागा कुठच्या कुठे गावाबाहेर होती, पाणी वीज कसली म्हणून सोय नाही, रस्त्यांच्या पत्ताच नाही त्यात काळी जमिन त्यामुळे पावसाळ्यात गुडघाभर चिखल व्हायचा अशा ठिकाणी पैसा ओतला म्हणून आईदादांना सगळ्यांनिच अगदी वेड्यात काढलं. त्यावर आई म्हणायची,"असुदे कशिही असली तरी जागा, हक्काची आहे हे काय कमी आहे? उद्या तशिच वेळ आली तर चार पत्रे उभे करून राहिन". तिच्या हट्टापुढे कधिच कोणाचंच काही चाललं नव्हतं याहीवेळेस काही चाललं नाही. आमचं घर बांधायचं काम दिगंबरकाका नावाचे एक गवंडी करत होते. आमच्या खिशाचा अंदाज असलेले दिगंबरकाका त्याचा विचार करून त्याबेतानं विट न विट उभी करत होते. जवळच असलेल्या एका चुन्याच्या भट्टीतून चुना येत होता, विटा काकांच्य ओळखितून येत होत्या सगळं हळूहळू का होईना पण शिस्तीत चाललं होतं याचं कारण आईदादांची लोकांतली स्वच्छ प्रतिमा. अत्यंत गप्पिष्ट, मनमिळावू, अगत्यशिल असलेली आई पेशानं शिक्षिका होती त्यामुळे तिला सगळेच "बाई" म्हणत असत. एका पैशाचिही चौकशी न करता "बाईंच्या प्लॊटवर" सामान येत राहिलं. सामानची जुळवा जुळव झाली तरी हाताखालच्या मजुरांचे पगार थकवणं आईदादांनी कधिच केलं नाही पण हळू हळू दर शनिवारी त्यांचे पगार देण्यासाठी पैसे जमवणं जरा ओढीचं व्हायला लागलं. दिगंबर काकांनी आमचं घर उभं राहिल्यानंतरच त्यांचे पैसे एकदमच घ्यायचं ठामपणानं सांगितलेलं असलं तरी हाताखालच्या लोकांना पैसे देणं आवश्यक होतं. मग आईनच सांगितलं अगदी एक किंवा दोनच माणसं हाताखाली घ्या बाकीचं आम्ही बघू. आम्ही शाळासंपल्यानंतर दिवसभर घरात एकटेच असायचो तर आईनं एअ दिवस आम्हाला म्हणजे मला आणि भैय्याला बोलवून सांगितलं की उद्यापासून प्लॊटवर जायचं आणि बांधकामावर पाणी मारणं आणि इतर किरकोळ कामं करायची. म्हणजे अगदी घमेली उचलायला लागली नाहित पण विटांवर पाणी मारून ठेवणं वाळूचा ढीग करून ठेवणं अशी बारीक कामं आम्ही दोघं अरायला लागलो. आम्हाला काय उलट मजाच यायची. दुपारी जेवणाचे डबे घेऊन आम्ही दोघं सायकलवरून डबलसिट प्लॊटवर जायचो. तिथं पाणी मारायच्या निमित्तानं पाण्यात मनसोक्त खेळायचो. संध्याकाळी शाळेतून आई थेट तिकडेच यायची. काम कुठवर आलंय ते पहायची कौतुकानं लावलेल्या झाडांना पाणी घालायची मग सायकलच्या हॆंडलला पाण्याच्या पाईपचं भलं मोठं भेंडोळं, बादल्या आणि डबा लटकावून आम्ही तिघं चालत चालत घरी यायचो. असं काम थोडं थोडकं नाही तर वर्ष दीड वर्ष चाललं. मध्ये पैशाची अगदीच ओढ झाल्यानं बंदच पडलं. प्लॊटवर जायचा नेम मात्र तिनं स्वत: चुकवला नाही आणि आम्हालाही चुकवू दिला नाही. दरम्यान आम्ही लावलेलं झाड न झाड फ़ोफ़ावलं होतं. त्यांची निगा राखायला रोज जायलाच हवं असं तिचं म्हणणं होतं. आमच्या घराचं बांधकाम हा घरमालकांच्या चेष्टेचा विषय झाला नसता तरच नवल. आईची येता जाता कुजक्या शब्दात मालकीणबाई थट्टा करायच्या. मात्र आई न चिडता, संतापता त्यांचे वार परतवायची. अखेर एक दिव घरमालकांनी पंधरा दिवसांची मुदत दिली आणि घर सोडायला सांगितलं. आई तर पण करून बसली होती की हे भाड्याचं शेवटचं घर. आता जायचं ते स्वत:च्या घरात. ती जे बोलायची ते करायची हे पक्कं जाणून असणारे दादा दुहेरी काळजित पडले. घराचं अर्धं काम झालेलं होतं आणि तिथे रहाणं शक्य नव्हतं, लगोलग घर उभं करायचं तर दातावर मारायला पैसे नव्हते अशातच आमच्याचकडे रहाणार्या लहान मावशिच लग्न ठरल्यानं घरात ती घाई चालली होती. तिचं लग्न इतरत्र चार पैसे खर्च करायला उसंत देत नव्हतं. कसं करायचं या विवंचनेत आईदादा होते...........

प्रचंड हुशार माणूस

ज्यांची मुलाखत घ्यायची ती माणसं दोन प्रकारची असतात एक तर ती खरोखरच हुशार असतात आणि आपल्याला त्यांच्याशी गप्पा व्हाव्याशा वाटतात. दुसरा प्रकार म्हणजे ही माणसं "भयंकर हुशार" असतात आणि आपण त्यांच्याशी गप्पा माराव्यात असं त्यांना वाटत असतं. अशा दुसर्या प्रकारातली माणसं भेटली की, "हेल" समजतो. असाच एक भयंकर हुशार प्राणी एकदा भेटला. (या माणसांचिही एक गंमत असते, त्यांची शिफ़ारस करणारी इतरच कोणीतरी असतात आपण बेसावधपणानं बळी पडतो आणि मग या माणसांच्या कचाट्यात सापडतो.) या प्राण्यानं कसलं तरी संशोधन केलेलं होतं, प्रसिध्दीला लाथाडणारा अशी त्याची ओळख माझ्यापर्यंत आली आणि अशा माणसाचं कार्य लोकांसमोर येणं किती गरजेचं आहे मला अगदी बेसावध क्षणाला पटलं. एका रम्य सकाळी (तेही रविवारच्या हो!) हे महाशय त्यांच्या लॆपटॊसह प्रकटले. प्रसिधिला लाथाडणारे हे महाशय अगदी तयारीनं आलेले होते. त्यांच्या संशोधनातलं काय काय प्रसिध्द व्हावं हे तर त्यांनी सविस्तरपणानं आणलंच होतं त्याशिवाय ते कोणत्या भाषेत मांडलं जावं याचंही त्यांच्याकडे टिपण होतं. प्रत्येक मुद्द्यानंतर ते तो मुद्दा नेमक्या कोणत्या शब्दात मांडला जावा याची माहिती देत होते. सुरवातीला मी दूर्लक्ष करत राहिले कारण ते माझ्या खास ओळखितल्यांचे नातलग होते. असं एकदम ताडकन बोलणं मला प्रशस्त वाटलं नाही म्हणून मी शालजोडीतली हाणायच्या उद्देशानं त्यांना म्हटलं, असं करा नाही तरी मला सध्या अजिबात वेळ नाही, तुम्हीच तुमची सविस्तर मुलाखत तयार करा आणि मला द्या पुढे काय करायचं मी बघेन. हा जोडा त्यांना बहुदा समजलाच नाही, ते म्हणाले की त्यापेक्षा तुम्हीच मुलाखत लिहून मला वाचायला द्या, त्यात बदल करून "सुधारून" मी तुम्हाला पाठवेन. साधारण दीड तासानंतर सहनशक्तीचा कडेलोट झाल्यावर त्यांना सांगितलं की हे सगळं छापायचं झालं तर एक पान भरेल आणि त्यासाठी जाहिरात विभाग तुमच्याकडून कॊलमसेंटीमिटरच्या रेटनं बिल वसूल करेल. आत्मस्तुतीत मग्न झालेल्या या महाशयांना कोणताच जोडा लागत नव्हता, बायकोला दणदणीत पगार असल्यानं त्यांचं संशोधन कार्य चाललेलं होतं, बाता जगाला सुधारण्याच्या आणि घराचा भार बायकोच्या डोक्यावर देऊन हे महाशय असे मोकाट. बरं संशोधन म्हणाल तर ते ही भरीव नाही. उथळ पाण्याचा हा खळखळाट काही मिनिटात लक्षात आल्यावर पुढे बोलण्याची उमेदच संपली. एरवी अनोळखी माणसाच्या बाबतीत असं झालं असतं तर त्याला कटवणं फ़ार कठीण नव्हतं पण इथे मामला दगडाखाली हात सापडल्यासारखा झालेला होता. संशोधनकार्याची सविस्तर माहिती झाली, कौटुंबिक माहिती झाली, तथाकथित समाजकार्य झालं आणि इतकं सगळं झाल्यावर त्यांना त्यांच्यातल्या कलागुणांचीही तारीफ़ हवी असल्यानं त्यांनी त्यांच्या मोजक्या कविता दाखवल्या, वर म्हणाले बघा असा संशोधक तुम्हाला भेटला होता का कधी? जो इतक्या रूक्ष संशोधनकार्यातही त्याच्यातल्या काव्यप्रतिभेची पालवी अलवार हातानं जपतो आहे (हे सगळे शब्द त्यांचेच आहेत) कमालिच्या थकव्यानं म्हटलं नाही "तुमच्यासारखा" माणूसच मला पहिल्यांदा दिसतो आहे. यावर ते जाम उत्साहीत झाले आणि म्हणाले, मग याचा उल्लेख करायला विसरू नका. दोन तासांचे टोले देऊन काटा पुढे जायला लागला तसा मला इतका मानसिक थकवा आला की अखेरीस सगळे शिष्टाचार विसरून त्यांना म्हटलं सध्यासाठी ही मुलाखत इथे थांबवुया बाकीचं जरा सविस्तर नंतर बोलू. अगदी सुदैवानं त्याचवेळेस मोबाईल वाजला, त्यावर फ़ोनकंपनिची सुंदरी केकटत होती की अमूक रिंग टोन घ्या आणि तमूक घ्या. संधीचा फ़ायदा उचलत मी अगदी घाईत उठले आणि मला जायला हवं जरा तातडीचं काम आहे म्हणून या भयंकर हुशार माणसाच्या तावडीतून सुटका करून घेतली. त्या दिवशी पहिल्यांदाच मला वेळीअवेळी केकाटणार्या मोबाईल सुंदरीबद्दल माया दाटून आली.

पुन्हा तेच?

मुंबईच्या माथीच इतकी संकटं का? या शहराला कोणी वाली आहे की नाही? इतजे दिवस बॊम्ब फ़ुटत होते सामान्य चाकरमन्याच्या पायात यावेळेस मात्र सोकॊल्ड एलाईट क्लासही या शहरात सुरक्षित नाही हे जाणवल्यावर पायाखालची जमिन नव्यानं सरकली. रोज सकाळी लोकलसाठी धावताना आजचा दिवस कसा जाईल याची चिंता पोटात दडपत धावणं कधी संपणार आहे की नाही? असं काही घडलं की घराबाहेर असणारया आपल्या माणसांची खुशाली समजेपर्यंतचे क्षण आणि ते माणूस घरी परतेपर्यंतचे तास मुंबईकर जीव मुठीत घेऊन घालवतात. दुसरया दिवशी नाईलाजानं पुन्हा त्याच रूटिनमध्ये परतावं लागतं आणि सगळं जग याला मुंबई स्पिरिट म्हणून नावाजतं. कसलं आलंय स्पिरिट? या शहरात कोणाच्याही पुढच्या मिनिटाच्या श्वासाची शाश्वती राहिलेली नाही. निर्लज्ज पुढारी आणि त्यांचं आंधळं सरकार यांनी सगळा देश जणू विकायला काढलाय. सगळ झाल्यावर पाकिस्तानला तंब्या दिल्या आणि दाऊदच्या अटकेची मागणी केली की कडा जवाब दिल्याच्या मस्तीत हे लोक पुढे चालत रहातात. दाऊदच्या गोवरया मसणात जायची वेळ आली तरी यांना तो सापडत नाही. तिकडे अमेरीका सद्दामला मुसक्या बांधून आणते. या देशातले सगळेच्या सगळे राजकारणी देश विकून विमान पकडून दाऊदप्रमाणेच एक दिवस फ़रारी होतील. एखाद दुसरा नेता सोडला तर सब घोडे बारा टक्के असा प्रकार झालाय. कोणाकडे पहायचं आम्ही? आम्ही निवडून दिलेल्या नेत्यांची वैयक्तिक प्रगती होत असताना आम्ही मात्र जिथे होतो तिथेच आहोत. यांना ए पासून झेड पर्यंतच्या सुरक्षा आहेत त्यामुळे यांच्या बुडाला काय आच लागणार? जीव जातो तो सामान्यांचा. यावेळेस तर बर्ड फ़्ल ची साथ आल्यासारखे सगळे राजकारणी बाश्कळ पकपक करत आहेत. एकेकाचा उद्दामपणा माणूसकिला लाज आणणारा आहे. वर जे वागतोय, बोलतोय त्याबद्दल ना खंत, ना खेद ना लाज. लाज वाटते आम्हाला अशा माणसांना आमचा "प्रतिनिधी" म्हणविण्याची. आम्ही असे नाही. शेजारच्या घरी मयत झालं तर आमच्या चेहरयावर चार दिवस हसू येत नाही आणि हे नेते खुशाल हसरया चेहरयानं बाईट देत सरेआम फ़िरत आहेत. अशा वेळेस खरं तर संयमानं परिस्थिती हाताळायला हवी. सामान्यांचा संताप लक्षात घेऊन त्यावर समजुतदारपणानं फ़ुंकर घालायला हवी. उलट यांचा उद्दामपणाच दिसून येतोय. तुम्हाला खुर्ची दिलिय ती आमच्या हितांचं रक्षण करण्यासाठी याची जाण ठेवा. या नेत्यांच्या लाल दिव्यांच्या गाड्या काढून घेऊन त्यांना लोकलनं प्रवास करण्याची सक्ती करायला हवी. मुंबईकरांवर झालेल्या या आणखी एका हल्ल्यानं चीड आलीय आणि कमालिचं हताशही वाटतंय? आम्हाला खरंच कोणी वाली राहिला नाही का?

यांचं काय करावं?

काहीजण खरंच खुप हुशार असतात आणि काहीजण इतके हुशार असतात की कधी कधी त्यांची हुशारीच त्यांच्या मार्गात आडवी यायला लागते. बरं पुन्हा स्वत:बद्दल यांची मतं इतकी पक्की असतात की त्यांना जरा खाली खेचून जमिनिवर आणणंही शक्य असत नाही. अशा हुशार लोकांच्या मुलाखती घेण्याचं कर्मकठीण काम पत्रकाराला करावं लागतं तेंव्हा जी हालत होते ती "जावे त्याच्या वंशा" की कायसं त्याप्रमाणे असते.
पत्रकारीता करताना ज्या अनेक गोष्टी नशिबातून चुकत नाहीत त्यापैकी एक म्हणजे मुलाखत घेणे. बरं नामवंत व्यक्तीची किंवा खरोखरच काही भरीव काम केलेल्यांची मुलाखत घेताना एक प्रकारचा आनंद होतो मात्र बर्याचदा काही सेटिंगमुळे सोम्या गोम्याची मुलाखत घ्यायची वेळ आली की अगदी डोक्यावरचे केस उपटून घ्यायची वेळ येते. पत्रकार म्हणून काम करत असताना तर असे अनेक नमुने भेटत रहातात. पत्रकार ही एक व्यक्ती अशी असते की जिला सगळ्या विषयातलं सगळं समजतं किंवा बहुतेकवेळा किमान आव आणण्यापुरतं तरी प्रत्येक विषयातलं समजतं असं भासवावं लागतं. त्यातून एखाद्या व्यक्तीची मुलाखत "असाईनमेंट" म्हणून आपल्या कुंडलीत मांडलेली असेल तर विचारूच नका. अनोळखी माणसांच्या मुलाखती घेणं मला तरी जाम मनोरंजक आणि त्याचवेळेस काटा आणणारं काम वाटतं. अशा मुलाखती एकतर अगदी टाईमपास करणार्या होतात किंवा जाम पकाऊ. उमेदवारीच्या काळात तर अशा भन्नाट अनुभवांचा प्रचंड साठाच माझ्याजवळ जमा झाला. सुरवातिला मीं मुलाखत घ्यायला जायची म्हटल्यावर प्रामाणिकपणानं त्या व्यक्तीबद्दलची किमान माहिती काढून जायची पण नंतर नंतर लक्षात आलं की बर्याचदा या मुलाखती मार्केटिंगवाल्यांच्या सेटिंगमुळे घडवून आणल्या जातात.
विद्यार्थी पत्रकार म्हणून काम करत असताना एकदा अशिच चमालध झाली. तोपर्यंत मी साक्षात अशी मुलाखत कोणाचिच घेतली नव्हती. कार्यालयात आल्यावर नावापुढे असाईनमेंट होती की, "ह.भ.प. अमूक ढमूक यांची मुलाखत." विषयाचं वाटप करणार्यानं एका ओळीत विषय मिटवून टाकला असला तरी माझ्यापुढे प्रश्नांची जंत्री. मुळात हे ह.भ.प. कोण, त्यांचं वय काय, त्यांचं कार्य काय आणि त्यांची मुलाखत घेण्याचं प्रयोजन काय? ते कुठे भेटतील आणि त्यांना काय विचारायचं हा तर खुपच दूरचा मुद्दा. आजुबाजुच्या चारजणांना विचारलं तर त्यांनी एक चमत्कारीक हसू देण्याव्यतिरीक्त काहीच मदत केली नाही. अखेरीस एक मार्केटिंगवालाच मदतिला धावला. त्याला ही व्यक्ती चक्क माहिती होती (असा त्याच्या बोलण्यावरून माझा समज झाला) त्याच्या बाईकवरून आम्ही ह.भ.प. महाशय भेटण्याच्या संभवित जागांवर जाऊन आलो.अर्धा एक तास भटकल्यानंतर अखेरीस गावात कुठेतरी पारायण सोहळा चालला होता तिथे ते भेटले. बरं मांडवातले सगळेच मला ह.भ.प. वाटत असल्यानं आम्हाला हवे असलेले कसे शोधायचे हा उपप्रश्न निर्माण झाला. अखेरीस एका व्यक्तीनं आम्हाला हव्या असणार्या ह.भ.प. ना भेटवलं. त्यांच्या समोर बसल्यावर मनात पहिला विचार आला की सुटले एकदाची आता पटपट प्रश्न विचारून आटपावं एकदाचं. सुरवात करावी म्हणून सरसावले आणि लक्षात आलं की नक्की काय विचारायचं यांना? आणि कशाबद्दल मुलाखत आहे? याचा पत्ताच नाहीए. बरं पारायण, किर्तन किंवा असल्या गोष्टींशी दूरचाही संबंध नसल्यानं मनात जरा भितीच होती की समजा समोर बसलेली व्यक्ती या क्षेत्रातली महान, आदरणिय व्यक्ती असायची आणि माझ्याकडून काही कमी जास्त विचारलं गेलं तर? मी आपली बिचकत बिचकत सुरवात केली. उगाच आपलं इकडचं तिकडचं बोलणं सुरू केलं. समोरून काहीही प्रतिसाद नाही. वाटलं आजोबा मनातल्या मनात नामस्मरण करतायत की काय. मी आणि मिस्टर मार्केटिंगवाले एकमेकाडे हैराण होऊन बघत असतानाच खोलीत एकजण चहा घेऊन आला तो भक्तीभावानं आम्हाला म्हणाला की,"आबांना ऐकाय जरा कमी येतंय तवा मोठ्यानी बोला" मी माझ्यापरीनं मोठ्यांदा बोलून पाहिलं पण काही उपयोग झाला नाही. मिस्टर मार्केटिंगवाल्यानं प्रयत्न केले त्याला जरा जरा यश आलं कारण आता आजोबा किमान "अं"? असा प्रश्न विचारायला लागले पण पहिल्या दहापाच प्रश्नांना "अं"? हेच उत्तर मिळाल्यावर आमची उमेदच खचली. इतक्यात मघासचे चहावाले परत एकदा देवासारखे धावून आले. त्यांना मिस्टर मार्केटिंगवाल्यानं पकडलं आणि त्यालाच प्रश्न विचारले. ज्याची माहिती त्याला नव्हती ती त्यानं आबांच्या शब्दश: "कानपटिला" बसून विचारली. तासाभरानंतर मुलाखत संपली आणि आम्हाला समजलं की अखेरच्या दिवशी समिती आमच्या पेपरात अर्धपान जाहिरात देणार असल्यानं या मुलाखतिचा घाट घालण्यात आला होता. पत्रकारीता शिकत असताना "मुलाखतिचे तंत्र आणि मंत्र" यावर अखंड साठ मिनिटं भजन ऐकल्याचं तात्पर्य त्यादिवशी समजलं की ते सगळं मार्क मिळविण्यासाठी असलं तरी प्रत्यक्षात मुलाखत हे प्रकरण भलतंच असतं. कार्यालयात आल्यावर कितीतरीवेळ आधी हसायलाच येत होतं. एका वरिष्ठाला हा प्रकार सांगितल्यावर त्यानं दिलेलं बोधामत तर आणखिनच चविष्ठ होतं तो म्हणाला ह.भ.प. यांची मुलाखत घ्यायला गेलेली जगातली तू एकमेव पत्रकार असशिल. विषय बघून ठरवायचं की प्रत्यक्ष जायला हवं की फोनवर काम होईल. वर पुन्हा प्रत्यक्ष जायला कोणी सांगितलं म्हणून हजेरी घेतली ती वेगळीच.बरं आता जाऊन आलोच आहोत तर लिहावी चांगली दणदणीत मुलाखत म्हणून रंगवून रंगवून मुलाखत खरडून ट्रे मध्ये टाकली आणि दुसर्या दिवशी उत्सुकतेनं पेपर उघडला तर दोन कॊलमात विषय मिटवून टाकला होता. सुरवातिची काही वाक्य आणि अखेरचा टप्पा यातच ह.भ.प. यांची मुलाखत संपवून उपसंपादक महोदयांनी मुलाखतिचं चिज केलं. मुलाखत या प्रांतातला माझा हा पहिला आणि माझ्यामते तरी भन्नाट अनुभव म्हणून सांगितला. आणखी काही नमुनेदार मुलाखतींबाबत सांगितल्याशिवाय रहावत नाहीए पण असं धावत पळत सांगण्यात काही अर्थ नाही. तेंव्हा त्यांच्याबद्दल जरा विस्तारानं नंतर.

नवरा येई मदतिला तोची दिवाळी दसरा

पुन्हा एकवार नवरा पुराण. काय करणार? जगातल्या सगळ्या पुरूषांना विनोद करण्यासाठी बायका पुरतात तसंच आम्हा बायकांनाही फ़ावल्या वेळेत काही लिहायचं म्हटलं की नवरयाचे प्रतापच सुचतात त्याला काय करायचं?आज आवरू उद्या आवरू करत घरात पसारा प्रचंड झाल्यावर कुठून आवरावं हे कळेनासं झालं की नवरयाला साद घालण्याशिवाय पर्यायच रहात नाही. संकटसमयी एखादा भक्त जसा गलितगात्र होउन भगवंताला साद घालतो तशीच साद नवरोबांना घातल्यावर तोही बि़चारा तत्परतेनं धावत येतो. त्याचा हेतू इतका प्रचंड चांगला असतो की त्या मदती दरम्यान जे घोळ होतात त्याबद्दल त्याच्यावर चिडावं की आपल्या डोक्यात दगड पडल्यासारखं त्याला मदतिला बोलवलं म्हणून स्वत:वरच चिडावं काही समजत नाही.
जरा दिवाळी तोंडावर आलीय म्हणून कधी नव्हे ते पडदे वगैरे धुवायचं काम अस्मादिकांनी कामवालीकडे न सोपविता स्वत:कडे घेतलं. आता उंचीवरचे पडदे काढण्याइतकी उंची नसल्यानं घरातल्या एकमेव जिवंत शिडीला साकडं घातलं. पडदे काढण्यासाठी पायाखाली खुर्ची हवी होती म्हणून ती ओढताना त्यावरचा कपड्यांचा ढीग ढबाककन खाली पडला. झालं. आमची शाळा सुरू. ही काय कपडे ठेवायची पध्दत झाली? अमूक आणि तमूक. इतकी छान सुवर्णसंधी लाभल्यावर गाडी आमच्या जवळपास दर रविवारच्या कपडे खरेदीवर घसरली नसती तरच नवल.इतकं सगळं होईपर्यंत पडदे काढायला चढलेला नवरा बारसहित उतरतो. म्हणजे पुन्हा बार चढविण्याचं काम वाढलं नाही का? बरं काही बोलायची सोयही नाही. किचन स्वच्छ करण्यासाठी किचमधली ट्रॊली बाहेर काढ म्हट्लं तर अशी बाहेर काढली की ती आत घालविण्यासाठी सुताराला बोलवायला लागलं. पुन्हा ट्रॊली काढतानाही याचा तोंडाचा पट्टा चालूच, हॊटेलातून पार्सल मागवल्यानंतर रिकामे डबे घासून त्यात काही बाही ठेवण्याची माझी मध्यमवर्गिय सवय, तर डब्यांचा हा ढीग पाहून त्याचं डोकं तडकलं, अगं किती हे डबे, कशाला हवेत हे रिकामे डबे? टाकून द्यावेत ना वेळच्यावेळी. असं म्हणत त्यानं भराभर डबे मोठ्या पिशवीत गोळा करायला सुरवातही केली.जीव तुटला हो तटतट. कुठून याला मदतिला बोलवलं असं झालं. किचन मधून हकलण्यासाठी व्हॆक्युम क्लिनर लाव म्हटलं तर याला जाम उत्साह चावला. हातात घुईं वाजणारा व्हॆक्युम क्लिनर घेउन दे दणादण सग्ळीकडे सैरवैरा धावत सुटला. या गोंधळात सोफसेट भिंत सोडून मैदानात आला, सेंटर टेबल पार बाहेर टेरेसमध्ये गेलं, वॊलयुनिटनं त्याची जागा सोडली थोडक्यात सगळ्या गोष्टिंनी त्यांची आसनं सोडली आणि अंदाधुंधी माजल्यासारख्या त्या इकडे तिकडे पस्ररल्य. सगळं घर घाम गाळून स्वच्छ केल्यानंतर त्याला व्हॆक्युम क्लिनर स्वच्छ करण्याची उचकी लागली. कसं करायचं हे सांगायच्या आत पिशवी काढून कचर्याच्या डब्यात ती उलटीही झाली होती. त्यातून उडालेली धूळ त्याच्या तोंडावर आणि आजुबाजुला पसरली. म्हणजे आता या सगळ्याच्या सफ़ाईचं जास्तिचं काम उगवलं. कुठून याला मदतिला बोलवलं असं झालं. घर आवरण्यापेक्षा जसं होतं तसंच बरं होतं म्हणायची वेळ आली. पुन्हा दोन तासात मला शिस्त कशी नाही हे त्यानं प्रत्येक काम करताना पटवून दिलं. आता मात्र रडायला यायला लागलं. एकतर आवरासावरीचा उत्साह ओसरला होता आणि पोटात भुकेनं कल्लोळ माजवला होता. आता आवर बाबा तुझं सफ़ाई अभियान असं म्हणावसं वाटलं. किल्ली दिलेलं खेळणं कसं किल्ली उतरेपर्यंत वाजतच रहातं वाजतच रहातं तसा हा किल्ली मारल्या सारखा आवरतच राहिला आणि सगळं पसरतच राहिला. अखेर एकदाची किल्ली उतरली आणि दमलो बुवा म्हणून हुश्श करून बसला. इतक्या पसारयात जेवणाचे बारा वाजले होतेच त्यामुळे बाहेरून मागा्वलेलं भुरकून खाताना म्हणतो कसा, बघ, आज मी होतो म्हणून तुझं आवरून झालं. नाहीतर तुझ्या एकटिच्यानं झालं असतं का सगळं? जेवण झाल्यावर हा घोरत पडला आणि मी त्यानं पसरलेलं आवरत बसले. दिवसभर आवरल्यानंतर डोकं इतकं भणभणायला लागलं की रात्री स्वप्नातही मी आवरतच होते.